Vishee Magneuro: จุดแข็งด้านการหาค่า Motor Evoked Potential (MEP) ที่ง่ายและแม่นยำ

พฤศจิกายน 16, 2026
tjp15623 gra 0001 m Prapatsorn Medical เครื่องมือกายภาพบำบัด และตรวจสมรรถภาพปอด

เมื่อคลื่นเล็ก ๆ หนึ่งคลื่นเล่าเรื่องทั้งระบบประสาท

ลองนึกภาพว่าเราวางขดลวดแม่เหล็กไว้เหนือศีรษะของผู้รับการทดสอบ กดปุ่มหนึ่งครั้ง แล้วนิ้วชี้ของเขากระตุกเบา ๆ บนจอ EMG ปรากฏคลื่นสองยอดขนาดไม่กี่มิลลิโวลต์ คลื่นนี้คือ Motor Evoked Potential หรือ MEP ซึ่งเป็นผลลัพธ์ที่ใช้มากที่สุดของการกระตุ้นสมองด้วยสนามแม่เหล็กผ่านกะโหลก (Transcranial Magnetic Stimulation; TMS) เหนือเปลือกสมองสั่งการปฐมภูมิ (primary motor cortex; M1)

ความง่ายในการวัดทำให้ MEP ถูกใช้อย่างแพร่หลายทั้งในงานวิจัยพื้นฐานและงานคลินิก แต่ความง่ายนี้เองที่ซ่อนความซับซ้อนไว้ แม้ MEP จะเริ่มต้นจาก M1 แต่ขนาด (amplitude) ค่าขีดเริ่ม (threshold) และเวลาแฝง (latency) ของมันขึ้นกับการทำงานของวงจรประสาททั้งในเปลือกสมองและไขสันหลัง รวมไปถึงลำดับการถูกกระตุ้นและความพร้อมเพรียงของหน่วยยนต์ (motor unit) ในกล้ามเนื้อด้วย บทความนี้จะพาผู้อ่านเดินทางตั้งแต่กลไกพื้นฐานของการเกิด MEP วิธีปรับพารามิเตอร์เพื่อเจาะจงวงจรประสาทแต่ละชนิด การใช้ MEP ศึกษาการควบคุมการเคลื่อนไหวและโรคทางระบบประสาท ไปจนถึงเทคโนโลยีใหม่อย่าง TMS-EEG ที่ช่วยมองเปลือกสมองโดยไม่ถูกบดบังด้วยไขสันหลัง

หลักการพื้นฐานของ MEP ที่เกิดจากการกระตุ้น M1

จากสนามแม่เหล็กสู่กระแสไฟฟ้าในสมอง

พัลส์ TMS หนึ่งครั้งใช้เวลาประมาณ 100 ไมโครวินาที สนามแม่เหล็กที่เกิดขึ้นทะลุผ่านหนังศีรษะและกะโหลกได้โดยไม่ถูกลดทอน และเพราะเป็นสนามที่เปลี่ยนแปลงตามเวลา จึงเหนี่ยวนำให้เกิดกระแสไฟฟ้าในเนื้อสมอง (นาน 100–200 ไมโครวินาที) ซึ่งมีความแรงแปรตามอัตราการเปลี่ยนแปลงของสนามแม่เหล็ก ความแรงของสนามลดลงอย่างรวดเร็วตามระยะห่างจากขดลวด ขดลวดรูปเลขแปด (figure-of-eight) ที่ใช้ทั่วไปจึงกระตุ้นเซลล์ประสาทได้ลึกเพียงราว 2–3 เซนติเมตรจากผิวเปลือกสมอง

เชื่อกันว่ากระแสที่แรงพอจะทำให้เซลล์ประสาทเกิดการลดขั้ว (depolarize) ได้ง่ายที่สุดบริเวณปลายประสาทก่อนไซแนปส์ (presynaptic bouton) จุดที่แอกซอนโค้งงอ หรือจุดที่ความต้านทานภายนอกเปลี่ยน เช่น รอยต่อระหว่างเนื้อเทาและเนื้อขาว ณ จุดเหล่านี้เกิดศักย์งาน (action potential) ที่วิ่งย้อนกลับไปยังตัวเซลล์ และวิ่งไปข้างหน้าเพื่อกระตุ้นไซแนปส์ต่อไป ผลที่ได้จึงเป็น “น้ำตก” ของกิจกรรมประสาทที่อาจอยู่เฉพาะที่ หรือแผ่ไปยังไขสันหลัง สมองน้อย ทาลามัส และเปลือกสมองส่วนอื่น

Figure1 TMS MEP Prapatsorn Medical เครื่องมือกายภาพบำบัด และตรวจสมรรถภาพปอด

รูปที่ 1 ลักษณะสำคัญของ MEP  (A) เวลาแฝง (latency) คือเวลาตั้งแต่ปล่อยพัลส์จนสัญญาณถึงกล้ามเนื้อ ครอบคลุมการกระตุ้นเซลล์ในเปลือกสมอง การนำสัญญาณใน pyramidal tract การรวมสัญญาณที่ไขสันหลัง และการนำสัญญาณในเส้นประสาทส่วนปลาย latency จะสั้นลงเมื่อกล้ามเนื้อหดตัวเพราะ motoneuron ถูกกระตุ้นไว้ก่อนแล้ว (B) ขนาดของ MEP วัดได้จาก peak-to-peak amplitude หรือพื้นที่ใต้กราฟของสัญญาณที่ rectified แล้ว ซึ่งใช้สร้าง recruitment curve ได้ ทั้งนี้ peak-to-peak ใช้ได้ดีเมื่อ MEP ไม่เป็นคลื่นหลายเฟส (polyphasic) ซึ่งพบบ่อยในกล้ามเนื้อนอกมือ และในผู้ป่วย ALS, myoclonus dystonia, multiple sclerosis และโรคหลอดเลือดสมอง (C) ช่วงเงียบ (silent period) คือช่วงที่ EMG ลดลงหลัง MEP ขณะกล้ามเนื้อหดตัว ช่วงต้นเกี่ยวกับกลไกไขสันหลัง ส่วนช่วงหลังสัมพันธ์กับการยับยั้งในเปลือกสมองผ่านตัวรับ GABA-B (ดัดแปลงจาก Spampinato et al., 2023; CC BY)

Motor threshold: ภาษากลางของความแรงการกระตุ้น

ความแรงของ TMS มักบอกเป็นสัดส่วนของ ค่าขีดเริ่มสั่งการ (motor threshold) คือความแรงต่ำสุดที่ทำให้เกิด MEP ขนาดเล็กในกล้ามเนื้อมือ ประมาณร้อยละ 50 ของจำนวนครั้งที่กระตุ้น ค่านี้วัดได้ทั้งขณะพัก (resting motor threshold; RMT) และขณะหดตัวเบา ๆ ราวร้อยละ 5 ของแรงสูงสุด (active motor threshold; AMT) ที่ความแรงระดับนี้ TMS ทำให้เซลล์พีระมิดในเปลือกสมองส่งสัญญาณลงสู่ไขสันหลังผ่านแอกซอน corticospinal ซึ่งไปกระตุ้น motoneuron หากสัญญาณแรงพอ motoneuron จะยิงสัญญาณและเกิดเป็น MEP

สิ่งที่ผู้เรียนควรจำคือ motor threshold แตกต่างกันมากระหว่างบุคคลและไม่ใช่ค่าคงที่ ระยะห่างจากหนังศีรษะถึงเปลือกสมองและปัจจัยทางพันธุกรรมอธิบายความแตกต่างได้มาก นอกจากนี้ยาที่ปิดกั้นช่องโซเดียมทำให้ค่า threshold สูงขึ้น บ่งชี้ว่าค่านี้สะท้อนความตื่นตัวของแอกซอนที่เชื่อมระหว่างเปลือกสมองด้วยกัน (cortico-cortical axon)

ความง่ายในการวัดทำให้ MEP ถูกใช้อย่างแพร่หลายทั้งในงานวิจัยพื้นฐานและงานคลินิก แต่ความง่ายนี้เองที่ซ่อนความซับซ้อนไว้ แม้ MEP จะเริ่มต้นจาก M1 แต่ขนาด (amplitude) ค่าขีดเริ่ม (threshold) และเวลาแฝง (latency) ของมันขึ้นกับการทำงานของวงจรประสาททั้งในเปลือกสมองและไขสันหลัง รวมไปถึงลำดับการถูกกระตุ้นและความพร้อมเพรียงของหน่วยยนต์ (motor unit) ในกล้ามเนื้อด้วย บทความนี้จะพาผู้อ่านเดินทางตั้งแต่กลไกพื้นฐานของการเกิด MEP วิธีปรับพารามิเตอร์เพื่อเจาะจงวงจรประสาทแต่ละชนิด การใช้ MEP ศึกษาการควบคุมการเคลื่อนไหวและโรคทางระบบประสาท ไปจนถึงเทคโนโลยีใหม่อย่าง TMS-EEG ที่ช่วยมองเปลือกสมองโดยไม่ถูกบดบังด้วยไขสันหลัง

แบบจำลองอย่างง่าย: สองไซแนปส์ สองค่าขีดเริ่ม

ในกรณีที่ง่ายที่สุด TMS กระตุ้นเซลล์ประสาท corticomotoneuronal ขนาดใหญ่ ซึ่งเป็นส่วนที่นำสัญญาณเร็วที่สุดของ corticospinal tract และเชื่อมต่อกับ motoneuron ในไขสันหลังโดยตรง (monosynaptic) เมื่อใช้กระแสทิศหลังไปหน้า (posterior–anterior; PA) ซึ่งเป็นทิศมาตรฐาน ต้องมีไซแนปส์อย่างน้อยสองแห่งทำงานจึงจะเกิด MEP ได้ แห่งแรกอยู่ในเปลือกสมองซึ่งทำให้เซลล์พีระมิดยิงสัญญาณ แห่งที่สองคือไซแนปส์ corticomotoneuronal ในไขสันหลัง แต่ละไซแนปส์มีค่าขีดเริ่มและความสัมพันธ์ input–output ของตัวเอง ขนาดของ MEP จึงขึ้นกับทั้งกลไกในเปลือกสมองและในไขสันหลังแยกจากกัน (ไซแนปส์ที่รอยต่อประสาทกล้ามเนื้อแทบไม่เคยล้มเหลว จึงตัดออกจากการพิจารณาได้)

แม้ในแบบจำลองง่าย ๆ นี้ หากสมมติว่า motoneuron ทั้งหมดถูกกระตุ้นพร้อมกัน หน่วยยนต์ในกล้ามเนื้อก็ยังยิงสัญญาณไม่พร้อมกัน เพราะเส้นประสาทแต่ละเส้นนำสัญญาณเร็วต่างกัน ยอดบวกและยอดลบของแต่ละหน่วยจึงเหลื่อมกันและหักล้างกันเอง ตัวอย่างที่เห็นภาพคือ CMAP ที่ได้จากการกระตุ้นเส้นประสาทที่ Erb’s point มีขนาดเพียงราวร้อยละ 75 ของ CMAP จากการกระตุ้นที่ข้อมือ ทั้งที่เป็นผลของเส้นประสาทส่วนปลายอย่างเดียว เมื่อรวมการกระจายตัวทางเวลาใน corticospinal tract และไซแนปส์เข้าไปอีก ผลต่อขนาดของ MEP จึงมากอย่างมีนัยสำคัญ

สู่แบบจำลองที่สมจริง: คลื่น D-wave และ I-wave

การกระตุ้นแอกซอน corticospinal ด้วย TMS ไม่เหมือนการกระตุ้นเส้นประสาทส่วนปลายที่แอกซอนทุกเส้นถูกกระตุ้นพร้อมกัน แต่เกิดผ่านไซแนปส์ (trans-synaptic) และเครือข่ายเซลล์ประสาทในเปลือกสมองหลายชั้น การบันทึกในสัตว์ทดลองพบว่าพัลส์เดียวทำให้เกิดกิจกรรมความถี่สูงต่อเนื่องในบริเวณที่ถูกกระตุ้น ในมนุษย์ การบันทึกด้วยขั้วไฟฟ้าเหนือไขสันหลังส่วนคอ (epidural recording) แสดงว่าพัลส์ที่แรงเกินขีดเริ่มทำให้เกิดกลุ่มสัญญาณลงมาหลายระลอก (descending volleys) ห่างกันราว 1.5 มิลลิวินาที

ระลอกแรกสุดเรียกว่า D-wave (direct wave) เกิดจากการกระตุ้นแอกซอน corticospinal โดยตรง น่าจะอยู่ที่รอยต่อเนื้อเทา–เนื้อขาวซึ่งแอกซอนโค้งลงสู่เนื้อขาว ตามด้วย I-wave (indirect wave) หลายระลอกที่ตั้งชื่อตามลำดับ (I1, I2, I3 …) โดย I1 เกิดจากสัญญาณป้อนเข้าแบบไซแนปส์เดียวสู่เซลล์ corticospinal ส่วน I-wave ระลอกหลังเกิดจากวงจรหลายไซแนปส์ทั้งภายในและระหว่างบริเวณเปลือกสมอง

ในการกระตุ้นบริเวณมือของ M1 มักวางขดลวดเลขแปดตั้งฉากกับร่องกลาง (central sulcus) ทำมุมราว 45 องศากับแนวเส้นระหว่างหู หากใช้พัลส์แบบ monophasic ค่าขีดเริ่มจะต่ำที่สุดเมื่อกระแสในสมองมีทิศ PA ที่ความแรงระดับขีดเริ่มจะเกิด I1 ก่อน บางครั้งมี I2 และ I3 ตามมา เมื่อเพิ่มความแรง คลื่นจะใหญ่และมากขึ้น จนในที่สุด D-wave ซึ่งมาก่อน I1 จึงถูกกระตุ้น ที่น่าสนใจคือเซลล์พีระมิดแต่ละตัวแทบไม่ได้ยิงทุกระลอก อาจยิงเพียงครั้งเดียว ณ ยอดใดยอดหนึ่งของจังหวะ I-wave

กลไกที่แท้จริงของ I-wave ยังไม่ชัดเจน อาจมาจากสัญญาณไซแนปส์ที่จังหวะพอดีร่วมกับคุณสมบัติการยิงซ้ำของเซลล์พีระมิดขนาดใหญ่ หากไซแนปส์เป็นตัวกำหนดหลัก จังหวะที่แม่นยำระดับ 1.5 มิลลิวินาทีต้องอาศัยทั้งการกระตุ้นและการยับยั้ง เพราะศักย์กระตุ้นหลังไซแนปส์ (EPSP) มีช่วงขาขึ้นราว 2 มิลลิวินาที ซึ่งยาวกว่าคาบของ I-wave จึงต้องถูกตัดให้สั้นลงด้วยการยับยั้งแบบ feedforward ก่อนสัญญาณระลอกถัดไปจะมาถึง การศึกษาทางเภสัชวิทยาชี้ว่าสารสื่อประสาทหลักคือกลูตาเมตและ GABA

Figure2 TMS MEP Prapatsorn Medical เครื่องมือกายภาพบำบัด และตรวจสมรรถภาพปอด

รูปที่ 2 องค์ประกอบที่ก่อให้เกิดสัญญาณ MEP  TMS ที่แรงเกินขีดเริ่มเหนือ M1 กระตุ้นเซลล์พีระมิดผ่านไซแนปส์ เกิดสัญญาณลงมาตาม pyramidal tract สู่ motoneuron และกล้ามเนื้อ ทิศทางกระแสเป็นตัวกำหนดว่าองค์ประกอบใดถูกกระตุ้น กระแสทิศข้าง–กลาง (LM) กระตุ้นเซลล์พีระมิดโดยตรง (D-wave) กระแส PA ความแรงต่ำกระตุ้น early I-wave (วงกลมสีน้ำเงิน) ส่วนกระแส AP กระตุ้นสัญญาณที่มาช้ากว่า (late I-wave; วงกลมสีแดง) MEP ของกล้ามเนื้อมือเกิดง่ายที่สุดด้วยกระแส PA เพราะมือมีพื้นที่แทนในเปลือกสมองกว้างและอยู่ตื้น ขณะที่ขาและใบหน้าตอบสนองดีกว่าต่อกระแส LM และกล้ามเนื้อใบหน้าอาศัยทาง corticobulbar สู่ก้านสมอง (ดัดแปลงจาก Spampinato et al., 2023; CC BY)

เนื่องจาก D-wave และ I-wave รวมกันกินเวลาเกิน 5 มิลลิวินาที สัญญาณกระตุ้นที่ไปถึง motoneuron จึงกระจายตัวทางเวลาอย่างมาก MEP จึงเล็กกว่า CMAP เสมอและกินเวลานานกว่า ยิ่งเพิ่มความแรง จำนวนระลอกยิ่งมาก MEP ยิ่งเป็นคลื่นหลายเฟส และหน่วยยนต์บางหน่วยอาจยิงถึงสองครั้งจากพัลส์เดียว

หลายเส้นทาง ไม่ใช่เพียงเส้นทางเดียว

นอกจากทาง corticomotoneuronal โดยตรงแล้ว เซลล์ corticospinal ยังเชื่อมต่อกับเซลล์ประสาทชนิดอื่นในไขสันหลังอีกมาก ทำให้มีทางแบบสองไซแนปส์หรือหลายไซแนปส์ร่วมด้วย เช่น ทาง propriospinal อินเตอร์นิวรอนยับยั้งที่ทำหน้าที่ Ia reciprocal inhibition และ Ib inhibition รวมถึงเซลล์ที่ควบคุม presynaptic inhibition TMS ยังอาจกระตุ้นทางลงอื่น เช่น cortico-reticulospinal tract และเรายังไม่รู้ว่า TMS กระตุ้นเส้นใย corticospinal ขนาดเล็กนำสัญญาณช้า ซึ่งคิดเป็นกว่าร้อยละ 90 ของเส้นใยทั้งหมดหรือไม่ หากใช่ สัญญาณจะยังไหลลงไขสันหลังต่อไปอีกนานกว่า 10–20 มิลลิวินาที

ข้อสรุปสำคัญ: การกล่าวว่า “ขนาดของ MEP วัดความตื่นตัวของ corticospinal” เป็นจริงในความหมายกว้างที่สุดเท่านั้น คือ “corticospinal” ครอบคลุมทุกไซแนปส์และทุกเส้นทางที่เชื่อมเปลือกสมองสั่งการกับ motoneuron การแปลผลการเปลี่ยนแปลงของ MEP ในการทดลองหรือในโรคใด ๆ จึงต้องถามเสมอว่าปัจจัยใดน่าจะอธิบายผลได้ และต้องออกแบบการทดลองเพื่อตัดปัจจัยอื่นออก

Figure3 TMS MEP Prapatsorn Medical เครื่องมือกายภาพบำบัด และตรวจสมรรถภาพปอด

รูปที่ 3 ความแปรปรวนของขนาด MEP ภายในและระหว่างบุคคล  กราฟ MEP จากกล้ามเนื้อ FDI และฮิสโตแกรมของผู้เข้าร่วม 3 คน ในสองสภาวะ “Baseline” คือช่วงรอสัญญาณเตือนในงานวัดเวลาปฏิกิริยา ส่วน “Movement Preparation” คือกระตุ้นราว 200 มิลลิวินาทีก่อนเวลาตอบสนองเฉลี่ย ความแรงถูกตั้งให้ได้ MEP ราว 1 mV ขณะพัก (เส้นประสีแดง) จะเห็นว่ารูปร่างและความเบ้ของการกระจายเปลี่ยนไปทั้งระหว่างบุคคลและภายในบุคคลเดียวกันเมื่อสภาวะสมองเปลี่ยน (ดัดแปลงจาก Spampinato et al., 2023; ข้อมูลจาก Ibáñez, Hannah et al., 2020; CC BY)

การวัด MEP: ปัญหาการกระจายตัวทางเวลาและความแปรปรวน

การกระจายตัวทางเวลา (dispersion)

ขนาดของ MEP ขึ้นกับความตื่นตัวของ motoneuron ที่ผันผวนตลอดเวลา และการกระจายของสัญญาณกระตุ้นไปทั่วกลุ่ม motoneuron บางเซลล์อาจไม่ยิงเลย บางเซลล์ยิงหลายครั้ง ทำให้การยิงไม่พร้อมกัน (desynchronized) ค่า peak-to-peak จึงถูกบิดเบือนด้วยการหักล้างเฟส (phase cancellation) และ MEP สูงสุดมีขนาดเล็กกว่า CMAP สูงสุดมาก

วิธีแก้ที่สง่างามคือ triple-pulse stimulation technique (TST) ซึ่งใช้หลักการชน (collision) ของสัญญาณในเส้นประสาทส่วนปลายเพื่อจัดจังหวะให้พร้อมเพรียงกันใหม่ วิธีนี้กระตุ้น motoneuron ได้เกือบทั้งหมดและนับรวมการยิงซ้ำได้ ทำให้ MEP ในคนปกติมีขนาดใกล้เคียง CMAP สูงสุด (อัตราส่วน MEP/CMAP ใกล้ 1) แม้ทำยากและไม่สบายตัวจึงไม่ค่อยใช้ในงานวิจัยพื้นฐาน แต่ช่วยอธิบายแหล่งความแปรปรวนสำคัญของ MEP ได้ชัดเจน

ความแปรปรวนระหว่างครั้ง (trial-to-trial variability)

ปัญหาใหญ่ที่สุดของการใช้ MEP คือขนาดที่เปลี่ยนไปทุกครั้งที่กระตุ้น ซึ่งไม่น่าแปลกใจเพราะ MEP ไวต่อสภาวะจิตใจ สัญญาณรับความรู้สึก จังหวะคลื่นสมอง การหักล้างเฟส และความพร้อมเพรียงของ motoneuron ณ ขณะกระตุ้น ตัวอย่างหนึ่งคือการศึกษาที่ใช้ EEG เป็นตัวสั่งให้ปล่อย TMS พบว่า MEP ใหญ่กว่าเมื่อกระตุ้นช่วง up-state ของคลื่นช้าระหว่างหลับ non-REM เทียบกับช่วง down-state แสดงว่าสภาวะของสมองขณะกระตุ้นกำหนดผลตอบสนองโดยรวม ในทางกลับกัน นักวิจัยบางกลุ่มใช้ความแปรปรวนนี้เองเป็นตัวชี้วัดกระบวนการอย่างการเตรียมการเคลื่อนไหวและ neuroplasticity

ควรสรุปค่า MEP อย่างไรให้น่าเชื่อถือ

งานวิจัยรุ่นแรกจำนวนมากใช้ค่าเฉลี่ยของ 10 ครั้ง ซึ่งมีข้อจำกัดหลายประการ ประการแรก ขนาด MEP ไม่ได้กระจายแบบปกติ (non-Gaussian) MEP ใกล้ค่าขีดเริ่มมักเบ้ขวา ทำให้ค่าเฉลี่ยประเมินสูงเกินจริง ส่วน MEP ที่ความแรงสูงใกล้จุดอิ่มตัวมักเบ้ซ้าย ทำให้ประเมินต่ำเกินจริง ประการที่สอง MEP ไม่กี่ครั้งแรกมักใหญ่กว่าครั้งถัดไป การตัดครั้งแรก ๆ ออกช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือ ประการที่สาม ขนาดและความแปรปรวนขึ้นกับช่วงห่างระหว่างพัลส์ ช่วงห่าง 5 วินาทีขึ้นไปให้ผลน่าเชื่อถือกว่า และประการสุดท้าย ค่าเฉลี่ยจากตัวอย่างน้อยถูกค่าผิดปกติดึงได้ง่าย การใช้ค่ามัธยฐานจึงอาจเหมาะกว่า ปัจจุบันมีวิธีทางสถิติคำนวณจำนวนครั้งขั้นต่ำรายบุคคล ซึ่งขึ้นกับเงื่อนไขการทดลองและระดับความคลาดเคลื่อนที่ยอมรับได้

การวัดทั้ง recruitment curve หรือ input–output curve ที่หลายระดับความแรงให้ภาพความตื่นตัวที่ครบกว่าการวัดที่ความแรงเดียว เส้นโค้งนี้มีรูปซิกมอยด์ คือเพิ่มเร็วแล้วค่อย ๆ อิ่มตัว การเพิ่มความแรงไม่ได้แค่เพิ่มจำนวนเส้นใยที่ถูกกระตุ้น แต่ยังเปลี่ยนการกระจายตัวทางเวลาด้วย การหดตัวของกล้ามเนื้อแบบคงที่ช่วยลดการกระจายตัว ทำให้ latency สั้นลง เส้นโค้งชันขึ้น และ MEP แปรปรวนน้อยลง

แบบจำลองทางคณิตศาสตร์ของ Capaday (2021) มอง α-motoneuron เป็นหน่วยแบบไบนารีที่ถูกขับด้วยกระแสไซแนปส์ที่มีสัญญาณรบกวนแบบเกาส์เซียน แบบจำลองนี้อธิบายรูปซิกมอยด์ของ input–output curve และความสัมพันธ์รูปพาราโบลาคว่ำระหว่างความแปรปรวนกับขนาด MEP ได้สอดคล้องกับข้อมูลจริง นัยสำคัญคือ หากควบคุมกิจกรรมของกลุ่ม motoneuron ด้วยการให้หดตัวคงที่ ความแปรปรวนที่เหลือจะสะท้อนความผันผวนของการส่งสัญญาณที่ปลาย corticospinal เป็นหลัก

ตารางที่ 1 ปัจจัยทางการทดลองและชีวภาพที่ทำให้ MEP แปรปรวน และแนวทางลดผลกระทบ

ปัจจัยที่ทำให้ MEP แปรปรวน

แนวทางลดหรือควบคุม

ปัจจัยภายใน (Internal)

เพศ อายุ และความถนัดมือ

กำหนดขนาดตัวอย่างและออกแบบการศึกษาให้เหมาะสม เช่น จับคู่เพศ

ปัจจัยทางพันธุกรรม

คัดกรองปัจจัยทางพันธุกรรมล่วงหน้า เช่น ยีน BDNF

คลื่นสมอง (cortical oscillation)

ใช้ TMS ที่กระตุ้นตาม EEG แบบ real-time หรือชักนำจังหวะคลื่น เช่น TMS ร่วมกับ tACS

ความตั้งใจ/ความตื่นตัว (attention)

คงระดับความตื่นตัว เช่น งดพูดคุย ลืมตาตลอดการทดสอบ

จังหวะชีวภาพ (circadian rhythm)

ทดสอบในช่วงเวลาเดียวกันของวัน

ภาวะตื่นตัวเกินในช่วงแรก (hyperexcitability)

ตัด MEP 2–3 ครั้งแรกออก และออกแบบให้ผู้รับการทดสอบคาดเดาจังหวะการกระตุ้นได้เท่ากันทุกเงื่อนไข

สภาวะของกล้ามเนื้อ (พัก/หดตัว)

เฝ้าติดตามระดับการหดตัวให้คงที่ และกำหนดเกณฑ์คัดออกที่เหมาะสม

ความหนาของเปลือกสมอง/คุณสมบัติเนื้อขาว

สร้างแบบจำลองสนามไฟฟ้า (E-field modelling) รายบุคคล

การกระตุ้นอินเตอร์นิวรอน

ใช้ทิศทางกระแสต่างกัน เช่น PA เทียบกับ AP

ความพร้อมเพรียงของการยิงสัญญาณของ motoneuron

ใช้เทคนิค triple-pulse stimulation

ปัจจัยภายนอก (External)

ตำแหน่งขดลวดบนศีรษะ (เช่น มุมเอียง)

ใช้ระบบนำทาง (neuronavigation)

การวางแนวขดลวด

ปรับความกว้างพัลส์ให้เหมาะกับ PA และ AP

ผลพื้น/เพดาน (floor/ceiling effect)

ประเมิน MEP หลายระดับความแรง (recruitment curve)

พารามิเตอร์การกระตุ้น

เลือกความแรงจาก recruitment curve และเว้นช่วงระหว่างพัลส์ให้เหมาะสม

ที่มา: แปลและดัดแปลงจาก Spampinato et al. (2023), Table 1

กลยุทธ์ระบุตำแหน่งของปัจจัยที่ทำให้ MEP เปลี่ยน

ทิศทางกระแส ความกว้างพัลส์ และรูปคลื่น

เนื่องจาก TMS กระตุ้นเซลล์ประสาทหลายกลุ่ม ทางหนึ่งที่ช่วยลดความแปรปรวนคือปรับพารามิเตอร์ให้เจาะจงกลุ่มเซลล์มากขึ้น early และ late I-wave เชื่อมโยงกับ plasticity และพฤติกรรมคนละชุด และตอบสนองต่อสัญญาณจากเปลือกสมองส่วนอื่นต่างกัน การเลือกกระตุ้นแต่ละวงจรจึงเปิดโอกาสศึกษาข้อมูลที่ส่งเข้า M1 แยกกันได้

ในบริเวณมือของ M1 กระแสทิศข้าง–กลาง (LM) มักกระตุ้น D-wave และให้ MEP latency สั้นที่สุด กระแส PA กระตุ้น early I-wave ส่วนกระแสหน้าไปหลัง (AP) กระตุ้น late I-wave ผลคือ MEP จาก PA มี latency สั้นกว่าจาก AP ซึ่งยืนยันได้ทั้งด้วยการบันทึกหน่วยยนต์เดี่ยว และการใช้ TMS อำนวยให้ H-reflex ใหญ่ขึ้น ความสามารถของกระแส AP ในการกระตุ้น late I-wave แตกต่างกันมากระหว่างบุคคล เพราะกระตุ้นกิจกรรมที่พร้อมเพรียงน้อยกว่า

อุปกรณ์ controllable TMS (cTMS) ที่ปรับความกว้างพัลส์และรูปคลื่นได้ช่วยแก้ปัญหานี้ พัลส์ monophasic สร้างสนามไฟฟ้าทิศเดียวจึงเลือกกลุ่มเซลล์ได้จำเพาะกว่า biphasic และอาศัยหลักว่าแอกซอนแต่ละชนิดมีคุณสมบัติ strength–duration ต่างกัน ตัวอย่างเช่น กระแส AP ที่พัลส์สั้น (ราว 30 ไมโครวินาที) ให้ MEP latency ยาวกว่าพัลส์มาตรฐาน (ราว 100 ไมโครวินาที) แสดงว่าความกว้างพัลส์เปลี่ยนสัดส่วนของสัญญาณ early และ late ที่ป้อนเข้าเซลล์ corticospinal ได้

แบบจำลองล่าสุดชี้ว่า TMS ทิศ PA กระตุ้นบริเวณรอยต่อระหว่าง dorsal premotor cortex ส่วนหลังกับ M1 ส่วนหน้า ที่ขอบหลังของ precentral gyrus ซึ่งเซลล์ corticospinal ในบริเวณนี้แทบไม่มีการเชื่อมต่อตรงกับ motoneuron จึงน่าจะส่งสัญญาณต่อไปยัง M1 ส่วนหลังที่เป็นแหล่งของเส้นใยนำสัญญาณเร็ว ส่วนกระแส AP น่าจะกระตุ้นกลุ่มเซลล์ premotor ที่อยู่หน้ากว่า นัยคือความต่างของทิศกระแสอาจเกิดตั้งแต่ต้นทางนอก M1 และความแตกต่างทางกายวิภาคใน premotor cortex อาจเป็นสาเหตุหนึ่งของความแปรปรวนระหว่างบุคคล

Paired-pulse TMS: ส่องวงจรประสาทเฉพาะกลุ่ม

การเพิ่มพัลส์ปรับสภาพ (conditioning pulse) ก่อนพัลส์ทดสอบ (test pulse) เหนือ M1 ช่วยให้ตรวจความตื่นตัวของอินเตอร์นิวรอนแต่ละกลุ่ม และความเชื่อมโยงระหว่าง M1 กับบริเวณอื่นได้ ผลยับยั้งหรืออำนวยขึ้นกับความแรงและจังหวะเวลาของพัลส์ปรับสภาพ วัดจากการเปลี่ยนแปลงขนาดของ MEP ทดสอบ สิ่งสำคัญคือผลทั้งหมดนี้ “ขึ้นกับสภาวะ” (state-dependent) โดยทั่วไปคาดว่าความตื่นตัวจะเพิ่มขึ้นเมื่อวงจรถูกใช้งาน แต่ก็อาจกลับกันได้ เพราะกิจกรรมไซแนปส์ที่ดำเนินอยู่เพิ่มความนำไฟฟ้าของเยื่อหุ้มเซลล์และลดขนาด EPSP ลง

โปรโตคอลที่ใช้บ่อยในตำแหน่งเดียว (M1) ได้แก่

  • SICI (short-interval intracortical inhibition): พัลส์ปรับสภาพต่ำกว่าขีดเริ่ม 1–5 มิลลิวินาทีก่อนพัลส์ทดสอบ ยับยั้ง late I-wave เป็นหลัก อาศัยตัวรับ GABA-A เพราะยากลุ่ม benzodiazepine เพิ่ม SICI
  • ICF (intracortical facilitation): ช่วงห่าง 10–15 มิลลิวินาที ด้วยพัลส์ปรับสภาพแรงขึ้นเล็กน้อย ทำให้ MEP ใหญ่ขึ้น
  • SICF (short-interval intracortical facilitation): พัลส์ทดสอบนำ ตามด้วยพัลส์ที่สองระดับใกล้ขีดเริ่มที่ช่วง 1.5, 2.9 และ 4.5 มิลลิวินาที ตรงกับคาบของ I-wave สะท้อนการรวม EPSP ในวงจรที่สร้าง I-wave
  • LICI (long-interval intracortical inhibition): สองพัลส์เหนือขีดเริ่มห่างกันราว 150 มิลลิวินาที อาศัยตัวรับ GABA-B และกระตุ้นกลุ่มเซลล์ที่ต่างจาก SICI เชิงพื้นที่
  • SAI และ LAI (short/long-latency afferent inhibition): กระตุ้นเส้นประสาทส่วนปลายก่อน TMS ราว 20–25 มิลลิวินาที (SAI) หรือ 200–1,000 มิลลิวินาที (LAI) SAI ยับยั้ง late I-wave และเกี่ยวข้องกับระบบ cholinergic จึงลดลงในอัลไซเมอร์และภาวะสมองเสื่อมเล็กน้อย ส่วน LAI ผิดปกติในผู้ที่มีความบกพร่องด้านการรับรู้–สั่งการ

หัวใจของโปรโตคอลเหล่านี้คือจังหวะเวลาและความแรง ทุกวิธีกระตุ้นวงจรหลายชนิดพร้อมกัน เราเพียงจัด “หน้าต่างการสังเกต” ให้เด่นที่ปัจจัยหนึ่ง เช่น ICF ยังถูกปนด้วย SICI ที่ค้างอยู่ เราเห็นการอำนวยเพียงเพราะมันเด่นกว่าในช่วงเวลานั้น

ข้อควรระวังในการแปลผล: ผลของ paired-pulse แปรปรวนยิ่งกว่า MEP เดี่ยว โดยเฉพาะระหว่างบุคคล เป็นเรื่องง่ายที่จะสรุปว่า “SICI ต่ำ แปลว่า GABA ทำงานลดลง” แต่ไม่จำเป็นต้องเป็นเช่นนั้น เพราะคนปกติราวร้อยละ 5–10 ไม่แสดง SICI เลย สาเหตุหนึ่งอาจเป็นสัดส่วนของ I-wave ที่พัลส์ทดสอบกระตุ้นแตกต่างกัน ข้อมูลจาก paired-pulse จึงสะท้อนทั้งองค์ประกอบของ MEP ทดสอบและความไวของโปรโตคอลปรับสภาพ ต้องระมัดระวังเมื่อเชื่อมกับพฤติกรรมหรือเปรียบเทียบระหว่างกลุ่มผู้ป่วย

Figure4 TMS MEP Prapatsorn Medical เครื่องมือกายภาพบำบัด และตรวจสมรรถภาพปอด

รูปที่ 4 การตรวจเส้นทางภายใน M1 และการเชื่อมต่อระหว่างเปลือกสมองด้วย TMS  (A) กลุ่มเซลล์กระตุ้น (วงกลมโปร่ง) และยับยั้ง (วงกลมทึบ) ปรับผลผลิตของ M1 paired-pulse TMS ตรวจ SICI และ LICI ซึ่งปรับ late I-wave และโปรโตคอล triple-pulse ใช้ดูปฏิสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มเซลล์ เช่น LICI ลดผลของ SICI ผ่านตัวรับ GABA-B ก่อนไซแนปส์ (B) พัลส์ปรับสภาพที่สมองน้อย ผนังสมองส่วนข้าง premotor หรือ supplementary motor area ในจังหวะที่เหมาะสมก็ปรับ MEP ได้ ตัวอย่างคือการศึกษาการเชื่อมต่อสมองน้อย–M1 ผ่านทาง cerebello-thalamic (ดัดแปลงจาก Spampinato et al., 2023; CC BY)

การวัดการเชื่อมต่อระหว่างเปลือกสมองด้วย MEP

เทคนิค “twin coil” ใช้ขดลวดสองตัว ตัวหนึ่งปล่อยพัลส์ปรับสภาพเหนือบริเวณที่สนใจ อีกตัวปล่อยพัลส์ทดสอบเหนือ M1 ช่วยศึกษาปฏิสัมพันธ์ระหว่าง M1 กับ posterior parietal cortex ทั้งสองข้าง ventral และ dorsal premotor cortex, supplementary motor area และสมองน้อย มักต้องใช้ขดลวดขนาดเล็กและวางตำแหน่งอย่างประณีต ผลที่ได้ขึ้นกับความแรง ทิศกระแส ช่วงห่างระหว่างพัลส์ และกิจกรรมของบริเวณที่ถูกปรับสภาพ การเชื่อมต่อเหล่านี้เปลี่ยนไปก่อนเริ่มเคลื่อนไหว หลังฝึกทางความคิด หรือหลังเรียนรู้ทักษะ แต่แม้พบความสัมพันธ์กับพฤติกรรม ก็ไม่ได้พิสูจน์ความเป็นเหตุเป็นผล ซึ่งต้องอาศัยการสร้าง “virtual lesion” ด้วย TMS ปัจจุบันมีขดลวด multi-locus TMS ที่กระตุ้นหลายตำแหน่งได้โดยไม่ต้องขยับขดลวด ช่วยแยกผลของ premotor ออกจาก M1 ได้ดีขึ้น

MEP กับการศึกษาการควบคุมการเคลื่อนไหวโดยจิตใจ

TMS ปล่อยพัลส์ได้แม่นยำตามจังหวะของการเคลื่อนไหว MEP จึงเป็นตัวอ่านค่าระบบสั่งการที่แม่นยำทั้งทางเวลาและเฉพาะกล้ามเนื้อ ทั้งก่อน ระหว่าง และหลังการเคลื่อนไหว แต่มีข้อพิจารณาสำคัญสองข้อ ข้อแรก เมื่อเปลี่ยนจากพักเป็นเคลื่อนไหว ปัจจัยหลักที่ทำให้ MEP ใหญ่ขึ้นน่าจะเป็นความตื่นตัวของ motoneuron ในไขสันหลังที่เพิ่มขึ้น มากกว่าสัญญาณลงจากเปลือกสมอง และไขสันหลังก็มีกิจกรรมเตรียมการเคลื่อนไหวเช่นกัน ข้อสอง “ความตื่นตัว” (excitability) ไม่ใช่ “อัตราการยิงสัญญาณ” (firing rate) เซลล์ corticospinal เพิ่มการยิงสัญญาณหลายร้อยมิลลิวินาทีก่อนเคลื่อนไหว แต่ MEP เพิ่มเพียงไม่กี่สิบถึงร้อยมิลลิวินาทีก่อนกล้ามเนื้อเริ่มทำงาน เพราะ MEP เป็นเพียงการวัดความตื่นตัวสุทธิอย่างหยาบ และเซลล์ที่ถูกกระตุ้นหนักอาจมีความต้านทานเยื่อหุ้มลดลง ทำให้ตอบสนองต่อ TMS น้อยกว่าที่คาด

งานวิจัยได้แสดงกลไกในเปลือกสมองอย่างน้อยสามแบบที่ปรับขนาด MEP ระหว่างการเตรียมและการเคลื่อนไหว (รูปที่ 5)

  • การยับยั้งแบบทั่วไป (global suppression): เมื่อต้องหยุดการกระทำที่เริ่มไปแล้ว เช่น ในงาน stop-signal ทาง hyperdirect จากเปลือกสมองสู่ subthalamic nucleus กดผลผลิตของเปลือกสมองสั่งการอย่างรวดเร็วและทั่วไป MEP ลดลงทั้งในกล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้องและไม่เกี่ยวข้อง เช่น กล้ามเนื้อขาเมื่อหยุดการเคลื่อนไหวของมือ
  • การยับยั้งโดยรอบ (surround inhibition): เมื่อเริ่มเคลื่อนไหวกล้ามเนื้อหนึ่ง เช่น first dorsal interosseous MEP ของกล้ามเนื้อข้างเคียงที่ไม่ใช้ เช่น abductor digiti minimi จะลดลง ขณะที่ของกล้ามเนื้อเป้าหมายเพิ่มขึ้น เชื่อว่าควบคุมโดยทาง indirect ของ basal ganglia และอินเตอร์นิวรอนยับยั้งใน M1 เพื่อต้านการเพิ่มความตื่นตัวทั่วไปของไขสันหลัง
  • การปรับวงจรเฉพาะที่ระหว่างเตรียมการ: ในงานวัดเวลาปฏิกิริยาที่มีสัญญาณเตือน MEP ของกล้ามเนื้อที่กำลังจะเคลื่อนไหวกลับลดลงอย่างค่อยเป็นค่อยไปในช่วงรอ ปรากฏการณ์ย้อนแย้งนี้พบเฉพาะในสัญญาณที่ไวต่อกระแส AP ซึ่งอาจเป็นการยับยั้งแบบ feedforward ที่เลือกเฉพาะวงจร หรือเป็นเพียงคุณสมบัติของพลวัตเครือข่ายที่ตอบสนองต่อทิศกระแสต่างกัน
Figure5 TMS MEP Prapatsorn Medical เครื่องมือกายภาพบำบัด และตรวจสมรรถภาพปอด

รูปที่ 5 กลไกในเปลือกสมองที่อาจมีผลต่อขนาด MEP ระหว่างการเตรียมและการเคลื่อนไหว  สามเหลี่ยมทึบแทนสัญญาณยับยั้ง สามเหลี่ยมโปร่งแทนสัญญาณกระตุ้น เซลล์ PTN ที่มีสีคือเซลล์เป้าหมาย (A) การยับยั้งผลผลิตของเปลือกสมองสั่งการแบบทั่วไป ไม่จำเพาะงาน เช่น งาน stop-signal (B) การยับยั้งเฉพาะวงจรที่ส่งไปยังกล้ามเนื้อข้างเคียงที่ไม่ใช้ (surround inhibition) (C) เมื่อกระตุ้นด้วยทิศกระแสต่างกัน (PA/AP) การเปลี่ยนแปลงของ MEP อาจเกิดจากการลดขั้วของเซลล์ในเปลือกสมองที่ได้ผลน้อยลงตามคุณสมบัติของเครือข่าย (ดัดแปลงจาก Spampinato et al., 2023; CC BY)

สรุปได้ว่า เมื่อออกแบบการทดลองที่ควบคุมดี โดยไม่มีการเปลี่ยนแปลงของ EMG พื้นฐานและมีการทดลองควบคุมเพื่อแยกผลของเปลือกสมองจากไขสันหลัง TMS สามารถติดตามความตื่นตัวสุทธิของวงจรเฉพาะใน M1 ระหว่างการสั่งการได้ และเมื่อใช้ร่วมกับการถ่ายภาพสมองหรือการบันทึกแบบรุกล้ำในอนาคต จะช่วยให้เข้าใจว่าการเปลี่ยนแปลงระดับเซลล์ ไซแนปส์ และกลุ่มประชากรเซลล์ส่งผลต่อ MEP อย่างไร

การแปลผล MEP ในภาวะโรค

การแปลผล MEP ในผู้ป่วยมีปัญหาเฉพาะเพิ่มขึ้นจากคนปกติ สำคัญที่สุดคือ การเปลี่ยนแปลงของ MEP ที่ดูเหมือนกันอาจเกิดจากพยาธิสภาพคนละแบบ เพราะ MEP เป็นปลายทางของไซแนปส์หลายทอดระหว่าง M1 กับ motoneuron และโรคอาจกระทบจุดใดก็ได้

โรค ALS (amyotrophic lateral sclerosis)

ALS เป็นโรคเซลล์ประสาทสั่งการที่ทั้ง PTN และ α-motoneuron เสื่อมลง ตามด้วยแอกซอนเสียหาย กล้ามเนื้อขาดเส้นประสาทและฝ่อ การเปลี่ยนแปลงของ MEP จึงอาจไม่สะท้อน M1 เลย และอาจเกิดอคติในการคัดเลือกผู้ป่วยเข้าศึกษา ทางแก้บางส่วน ได้แก่ คัดออกผู้ที่มี MEP สูงสุดต่ำกว่าเกณฑ์ ใช้อัตราส่วน MEP/CMAP เพื่อหักผลของหน่วยยนต์ที่หายไป หรือใช้ triple-pulse stimulation เพื่อให้ข้อมูลความสมบูรณ์ของ M1 ที่ชัดขึ้น

การศึกษาหลายชิ้นพบ SICI ลดลงใน ALS สะท้อนการทำงานของระบบ GABA-A ที่บกพร่อง ซึ่งยา riluzole แก้ไขได้บางส่วน แต่มีข้อควรระวังสองประการ คือ SICI ลดลงเองเมื่อ MEP ทดสอบมีขนาดเล็ก ซึ่งพบได้บ่อยใน ALS และเนื่องจาก SICI ทำงานโดยกด I-wave ภาวะที่อินเตอร์นิวรอนกระตุ้นใน M1 ทำงานพร้อมเพรียงหรือตื่นตัวเกินอาจทำให้ SICI ดูลดลงอย่างหลอก ๆ ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลที่พบ SICF เพิ่มขึ้นและสัมพันธ์กับ SICI ในผู้ป่วยกลุ่มนี้

โรคอัลไซเมอร์ (Alzheimer’s disease)

พยาธิสภาพของอัลไซเมอร์กระทบเปลือกสมองส่วนสมาคม (association cortex) เป็นหลัก โดยละเว้นเปลือกสมองรับความรู้สึกและสั่งการปฐมภูมิ ผลการศึกษา TMS ยังขัดแย้งกัน บางงานพบ SICI ลดลงและ SAI ลดลงซึ่งเป็นตัวบ่งชี้ระบบ cholinergic การแปลผลจึงยาก อาจเกี่ยวกับอาการทางการเคลื่อนไหวที่มักถูกมองข้าม เช่น ปัญหาการเดิน อาการแบบพาร์กินสัน หรือ cortical myoclonus ในระยะท้าย อย่างไรก็ตาม มีรายงานว่า resting motor threshold สัมพันธ์กับคะแนน MMSE ซึ่งชี้ว่าความตื่นตัวของ M1 อาจสะท้อนกระบวนการเสื่อมโดยรวมได้ระดับหนึ่ง แนะนำให้ใช้ TMS ร่วมกับการตรวจโครงสร้างสมองเพื่อประเมินขอบเขตความเสียหาย

โรคพาร์กินสัน (Parkinson’s disease)

ในพาร์กินสัน M1 แทบไม่ได้รับความเสียหายโดยตรงในระยะแรก ความผิดปกติจึงน่าจะมาจากสัญญาณที่ป้อนเข้า M1 ที่เปลี่ยนไป งานส่วนใหญ่พบความตื่นตัวของ M1 ขณะพักเพิ่มขึ้น ได้แก่ input–output curve ชันขึ้น SICI ลดลง และ SICF เพิ่มขึ้น ขณะที่การหดตัวของกล้ามเนื้อทำให้ input–output curve เพิ่มน้อยกว่าคนปกติ ความผิดปกติเหล่านี้เด่นในซีกตรงข้ามกับด้านที่มีอาการมาก แต่ก็พบในซีกที่อาการน้อยกว่าด้วย ตีความว่าเป็นกลไกชดเชยเพื่ออำนวยการเคลื่อนไหว ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลว่าการกระตุ้นสมองส่วนลึกที่ subthalamic nucleus และยา levodopa หรือ apomorphine เพิ่ม SICI ได้ ทว่าข้อควรระวังเดียวกับ ALS ยังใช้ได้ คือ SICI ที่ลดลงอาจมาจากอินเตอร์นิวรอนกระตุ้นที่ตื่นตัวเกินมากกว่าการยับยั้งที่ลดลงจริง

โดยสรุป MEP ให้ข้อมูลที่มีค่าเกี่ยวกับความตื่นตัวของ M1 ในผู้ป่วยบางกลุ่ม แต่ต้องคำนึงถึงข้อจำกัดในตัว ได้แก่ MEP ขึ้นกับสรีรวิทยาของไขสันหลังพอ ๆ กับเปลือกสมอง และความผิดปกติของ M1 ไม่จำเป็นต้องแทนความเสียหายของเปลือกสมองทั้งหมด

มองให้ไกลกว่า MEP: ตัววัดเสริมเพื่อแยกสรีรวิทยาของ M1

การวัดแรงกระตุก (twitch force)

MEP ได้รับผลจากการหักล้างเฟส แต่แรงกระตุกของกล้ามเนื้อไม่ได้รับผลนี้ ที่ความแรงกระตุ้นสูง MEP จะอิ่มตัวขณะที่แรงยังเพิ่มต่อไป จึงมีผู้เสนอให้วัดแรงร่วมด้วยเพื่อสะท้อนผลผลิตของ corticospinal ที่แม่นยำกว่า อย่างไรก็ตาม แรงที่วัดได้มักปนกับการหดตัวของกล้ามเนื้อตรงข้ามและกล้ามเนื้อร่วมทำงาน ทำให้แปลผลยาก

TMS-EEG และศักย์ที่เปลือกสมอง (TEP)

การบันทึก EEG ระหว่างกระตุ้น TMS ทำให้วัดผลของการกระตุ้นต่อสมองได้โดยตรง ศักย์ที่เกิดขึ้นเรียกว่า TMS-evoked potential (TEP) ซึ่งไม่ต้องผ่านไขสันหลัง TEP ไวต่อความแรง ทิศกระแส และสภาวะสมองเช่นเดียวกับ MEP แต่บันทึกได้ทั้งตำแหน่งใกล้และไกล จึงติดตามการแผ่ของสัญญาณข้ามบริเวณสมองทั้งในเวลาและพื้นที่ และศึกษาบริเวณนอก M1 ได้ TEP มีความสม่ำเสมอระหว่างบุคคลและระหว่างครั้งสูง ในทางคลินิกเริ่มใช้เป็น biomarker เช่น ประเมินความบกพร่องทางการเคลื่อนไหวหลังโรคหลอดเลือดสมอง การจัดระเบียบใหม่ของเปลือกสมอง และการตอบสนองต่อการรักษา

ความท้าทายของ TMS-EEG ได้แก่ สัญญาณรบกวนจากกล้ามเนื้อหนังศีรษะเมื่อกระตุ้นบริเวณด้านข้าง สัญญาณป้อนกลับจากการกระตุกของกล้ามเนื้อเมื่อ MEP เกิดขึ้น และสัญญาณจากการรับความรู้สึก ทั้งเสียงคลิกของขดลวดและการกระตุ้นเส้นประสาทรับความรู้สึกที่หนังศีรษะ การใช้เสียงกลบและที่ครอบหูช่วยลดการตอบสนองทางเสียงได้ และศักย์ที่มาจากการรับความรู้สึกมักเป็น vertex potential ช่วง 100–200 มิลลิวินาที ซึ่งต่างจาก TEP แท้ที่มีกิจกรรมสูงสุดใต้จุดกระตุ้นและเด่นในช่วงต่ำกว่า 100 มิลลิวินาที ขั้นตอนการประมวลผลยังไม่มีมาตรฐานเดียว แต่มีซอฟต์แวร์ติดตามคุณภาพ TEP แบบ real-time ช่วยปรับพารามิเตอร์ก่อนเก็บข้อมูลจริง

ต้องตระหนักว่า TEP กับ MEP ให้ข้อมูลต่างชนิดกัน TEP เป็นผลรวมของเซลล์จำนวนมหาศาลที่ทับซ้อนกันในเวลาและพื้นที่ ส่วน MEP เป็นผลผลิตจากบริเวณเล็ก ๆ สู่ motoneuron ไม่กี่ร้อยตัว ความสัมพันธ์ระหว่างขนาด MEP กับองค์ประกอบ TEP เช่น N15/P30 หรือ N100 จึงยังไม่สอดคล้องกันในงานวิจัย

การใช้ EEG แบบ online ร่วมกับ TMS เปิดทางให้ปล่อยพัลส์ตามแอมพลิจูดและเฟสของคลื่นสมอง พบว่า MEP ถูกปรับตามเฟสของคลื่น alpha และ beta แม้ผลของจังหวะ mu ยังขัดแย้งกัน แนวทางนี้นำไปสู่โปรโตคอลกระตุ้นที่ปรับตามสภาวะสมองของแต่ละบุคคล (brain-state-dependent stimulation) ซึ่งน่าจะมีบทบาทมากขึ้นในการฟื้นฟูทางระบบประสาทในอนาคต

Vishee Magneuro: จุดแข็งด้านการหาค่า MEP ที่ง่ายและแม่นยำ

จากเนื้อหาทั้งหมดจะเห็นว่า MEP ที่เชื่อถือได้ไม่ได้มาจากการกดปุ่มกระตุ้นเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยการวางขดลวดที่ถูกตำแหน่ง การบันทึก EMG ที่สะอาด การวัด latency ที่อ้างอิงกับจังหวะพัลส์อย่างแม่นยำ และการเก็บข้อมูลหลายครั้งหลายระดับความแรงอย่างเป็นระบบ ยิ่งขั้นตอนเหล่านี้ซับซ้อนหรือต้องต่ออุปกรณ์หลายชิ้นเข้าด้วยกัน โอกาสคลาดเคลื่อนก็ยิ่งมาก นี่คือจุดที่เครื่องกระตุ้นสมองด้วยสนามแม่เหล็ก Vishee Magneuro ของบริษัท VISHEE (นานจิง ประเทศจีน) มีจุดแข็งที่สำคัญ คือการหาค่า Motor Evoked Potential ได้อย่างง่ายและแม่นยำ

ระบบกระตุ้นและบันทึก MEP ที่ออกแบบมาทำงานร่วมกัน

เครื่อง Magneuro ใช้ร่วมกับโมดูลตรวจจับ MEP (MEP detection module) ที่ออกแบบมาเฉพาะสำหรับตัวเครื่อง โดยมีย่านกรองสัญญาณ (bandpass) 20–500 Hz ซึ่งครอบคลุมย่านความถี่ของ MEP จากกล้ามเนื้อ และใช้คู่กับขดลวดรูปเลขแปด (figure-of-eight) ที่เหมาะกับการกระตุ้นบริเวณมือของ M1 ผู้ใช้จึงไม่ต้องประกอบเครื่องกระตุ้น เครื่องขยายสัญญาณ EMG และสายสัญญาณ trigger จากหลายผู้ผลิตเข้าด้วยกันเอง ซึ่งช่วยลดขั้นตอนการเตรียมเครื่องและลดแหล่งความคลาดเคลื่อนจากการเชื่อมต่อ ทำให้การวัดขนาดและเวลาแฝงของ MEP ที่อ้างอิงกับจังหวะพัลส์ทำได้สะดวกขึ้น

รองรับขั้นตอนการวัดตามมาตรฐานสากล

โมดูล MEP ถูกใช้ในงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Frontiers in Neural Circuits (Jia et al., 2021) ซึ่งศึกษาผลของการกระตุ้นเส้นประสาทส่วนปลายด้วยสนามแม่เหล็กต่อความตื่นตัวของ corticomotor ขั้นตอนการวัดในงานนี้สะท้อนการใช้งานจริงที่สอดคล้องกับหลักการในบทความทบทวนข้างต้น ได้แก่

  • การบันทึก EMG: ติดขั้วไฟฟ้าแบบผิวหนังเหนือกล้ามเนื้อ abductor pollicis brevis (APB) และวางขั้วกราวด์ที่ ulnar styloid
  • การวางขดลวดและหา hotspot: วางขดลวดแนบสัมผัสเหนือ M1 บริเวณมือ ด้ามชี้ไปด้านหลังทำมุม 45 องศากับแนวกึ่งกลาง (ให้กระแสทิศ PA) แล้วเลื่อนทีละ 1 เซนติเมตรเพื่อหาตำแหน่งที่ให้ MEP ใหญ่ที่สุดที่ความแรงต่ำสุดอย่างสม่ำเสมอ
  • Resting motor threshold (rMT): ความแรงต่ำสุดที่ทำให้เกิด MEP อย่างน้อย 50 ไมโครโวลต์ ใน 5 จาก 10 ครั้งขณะกล้ามเนื้อพัก ตรงตามนิยามมาตรฐานของ IFCN
  • Recruitment curve และ peak MEP: กระตุ้นที่ 1.0–1.5 เท่าของ rMT เพิ่มทีละ 0.1 นำค่าเฉลี่ย MEP แต่ละระดับมาสร้างเส้นโค้งเพื่อคำนวณความชัน (RC slope) และค่า MEP สูงสุด

ตัวชี้วัดทั้งสาม คือ rMT, RC slope และ peak MEP เป็นตัวชี้วัดหลักที่บทความของ Spampinato และคณะแนะนำให้ใช้ประเมินความตื่นตัวของ corticospinal ให้ครบกว่าการวัดที่ความแรงเดียว การที่เครื่องรองรับขั้นตอนนี้ได้ครบในระบบเดียวจึงช่วยให้ทั้งงานวิจัยและงานคลินิกเก็บข้อมูลได้รวดเร็วและเป็นมาตรฐานเดียวกัน

เชื่อมจุดแข็งของเครื่องกับหลักการแปลผล MEP

เมื่อนำหลักการจากบทความนี้มาใช้ร่วมกับเครื่อง Magneuro ผู้ใช้สามารถยกระดับความแม่นยำของค่า MEP ได้อีกขั้น ดังนี้

  • ดูรูปคลื่น MEP แต่ละครั้งที่บันทึกได้ เพื่อตรวจว่ากล้ามเนื้อพักจริง ไม่มี EMG พื้นหลัง และไม่มีคลื่นหลายเฟสที่ทำให้ค่า peak-to-peak คลาดเคลื่อน
  • ตัด MEP 2–3 ครั้งแรกออก และเว้นช่วงห่างระหว่างพัลส์อย่างน้อย 5 วินาที เพื่อลดความแปรปรวนในช่วงต้น
  • ใช้ recruitment curve แทนความแรงเดียว และพิจารณาค่ามัธยฐานร่วมกับค่าเฉลี่ยเมื่อการกระจายของ MEP เบ้
  • ทดสอบในช่วงเวลาเดียวกันของวัน และคงสภาวะของผู้รับการทดสอบให้เหมือนเดิมทุกครั้งเมื่อติดตามผลการรักษา

ข้อควรทราบ: แม้เครื่องมือจะช่วยให้การวัดง่ายและแม่นยำขึ้น แต่ความถูกต้องของการแปลผลยังขึ้นกับความเข้าใจของผู้ตรวจในเรื่องที่อธิบายไว้ในบทความนี้ ได้แก่ องค์ประกอบของ MEP ปัจจัยจากไขสันหลัง และความแปรปรวนตามสภาวะของสมอง เครื่องมือที่ดีร่วมกับความรู้ที่ถูกต้องจึงเป็นกุญแจสู่ค่า MEP ที่เชื่อถือได้

บทสรุปและข้อคิดสำหรับการนำไปใช้

MEP เป็นตัววัดที่ดูเรียบง่ายแต่สะท้อนระบบที่ซับซ้อน มันเป็นผลรวมของ D-wave และ I-wave หลายระลอก วงจรกระตุ้นและยับยั้งหลายชั้น เส้นทางลงหลายสาย และสภาวะของไขสันหลัง ณ ขณะกระตุ้น การแปลผลอย่างถูกต้องจึงต้องเข้าใจทั้งวงจรในเปลือกสมองและปัจจัยภายในที่มีอิทธิพลต่อ MEP สำหรับนักศึกษา นักกายภาพบำบัด และแพทย์ที่ใช้ TMS ในงานวิจัยหรือคลินิก มีหลักปฏิบัติที่ควรยึดดังนี้

  • มอง MEP เป็นความตื่นตัวของ “ทั้งเส้นทาง corticospinal” ไม่ใช่ของ M1 อย่างเดียว และออกแบบการทดลองควบคุมเพื่อแยกผลของไขสันหลัง
  • ควบคุมปัจจัยแปรปรวน: เวลาทดสอบ ความตื่นตัว สภาวะกล้ามเนื้อ ตำแหน่งขดลวด (ควรใช้ neuronavigation) ช่วงห่างระหว่างพัลส์ ≥ 5 วินาที และตัด MEP ไม่กี่ครั้งแรก
  • ใช้ recruitment curve แทนความแรงเดียว และพิจารณาค่ามัธยฐานแทนค่าเฉลี่ยเมื่อการกระจายเบ้
  • ใช้ทิศกระแส ความกว้างพัลส์ และ paired-pulse เพื่อเจาะจงวงจร แต่ระวังการสรุป “SICI ต่ำ = GABA ลด” โดยไม่พิจารณาองค์ประกอบ I-wave ของ MEP ทดสอบ
  • ในผู้ป่วย ให้พิจารณาอัตราส่วน MEP/CMAP, triple-pulse stimulation และตัววัดเสริม เช่น TMS-EEG เพื่อมองเปลือกสมองโดยตรง

ด้วยความเข้าใจเหล่านี้ คลื่นเล็ก ๆ บนจอ EMG จะไม่ใช่เพียงตัวเลขหนึ่งค่า แต่เป็นหน้าต่างที่เปิดให้เห็นการทำงานของระบบประสาทสั่งการได้อย่างลึกซึ้งและน่าเชื่อถือ

เอกสารอ้างอิง (References)

  1. Spampinato, D. A., Ibáñez, J., Rocchi, L., & Rothwell, J. (2023). Motor potentials evoked by transcranial magnetic stimulation: Interpreting a simple measure of a complex system. The Journal of Physiology, 601(14), 2827–2851. https://doi.org/10.1113/JP281885
  2. Barker, A. T., Jalinous, R., & Freeston, I. L. (1985). Non-invasive magnetic stimulation of human motor cortex. Lancet, 325(8437), 1106–1107.
  3. Capaday, C. (2021). On the variability of motor-evoked potentials: Experimental results and mathematical model. Experimental Brain Research, 239(10), 2979–2995.
  4. Day, B. L., Rothwell, J. C., Thompson, P. D., Dick, J. P., Cowan, J. M., Berardelli, A., & Marsden, C. D. (1987). Motor cortex stimulation in intact man. 2. Multiple descending volleys. Brain, 110(5), 1191–1209.
  5. Di Lazzaro, V., & Rothwell, J. C. (2014). Corticospinal activity evoked and modulated by non-invasive stimulation of the intact human motor cortex. The Journal of Physiology, 592(19), 4115–4128.
  6. Di Lazzaro, V., Profice, P., Ranieri, F., Capone, F., Dileone, M., Oliviero, A., & Pilato, F. (2012). I-wave origin and modulation. Brain Stimulation, 5(4), 512–525.
  7. Goetz, S. M., Luber, B., Lisanby, S. H., & Peterchev, A. V. (2014). A novel model incorporating two variability sources for describing motor evoked potentials. Brain Stimulation, 7(4), 541–552.
  8. Groppa, S., Oliviero, A., Eisen, A., Quartarone, A., Cohen, L. G., Mall, V., … Siebner, H. R. (2012). A practical guide to diagnostic transcranial magnetic stimulation: Report of an IFCN committee. Clinical Neurophysiology, 123(5), 858–882.
  9. Hallett, M. (2007). Transcranial magnetic stimulation: A primer. Neuron, 55(2), 187–199.
  10. Ibáñez, J., Hannah, R., Rocchi, L., & Rothwell, J. C. (2020). Premovement suppression of corticospinal excitability may be a necessary part of movement preparation. Cerebral Cortex, 30(5), 2910–2923.
  11. Jia, Y., Liu, X., Wei, J., Li, D., Wang, C., Wang, X., & Liu, H. (2021). Modulation of the corticomotor excitability by repetitive peripheral magnetic stimulation on the median nerve in healthy subjects. Frontiers in Neural Circuits, 15, 616084. https://doi.org/10.3389/fncir.2021.616084
  12. Kujirai, T., Caramia, M. D., Rothwell, J. C., Day, B. L., Thompson, P. D., Ferbert, A., Wroe, S., Asselman, P., & Marsden, C. D. (1993). Corticocortical inhibition in human motor cortex. The Journal of Physiology, 471, 501–519.
  13. Magistris, M. R., Rösler, K. M., Truffert, A., & Myers, J. P. (1998). Transcranial stimulation excites virtually all motor neurons supplying the target muscle: A demonstration and a method improving the study of motor evoked potentials. Brain, 121(3), 437–450.
  14. Rossini, P. M., Burke, D., Chen, R., Cohen, L. G., Daskalakis, Z., Di Iorio, R., … Ziemann, U. (2015). Non-invasive electrical and magnetic stimulation of the brain, spinal cord, roots and peripheral nerves: Basic principles and procedures for routine clinical and research application. Clinical Neurophysiology, 126(6), 1071–1107.
  15. Siebner, H. R., Funke, K., Aberra, A. S., Antal, A., Bestmann, S., Chen, R., … Ugawa, Y. (2022). Transcranial magnetic stimulation of the brain: What is stimulated? A consensus and critical position paper. Clinical Neurophysiology, 140, 59–97.
  16. Tremblay, S., Rogasch, N. C., Premoli, I., Blumberger, D. M., Casarotto, S., Chen, R., … Daskalakis, Z. J. (2019). Clinical utility and prospective of TMS–EEG. Clinical Neurophysiology, 130(5), 802–844.
  17. Vucic, S., Nicholson, G. A., & Kiernan, M. C. (2008). Cortical hyperexcitability may precede the onset of familial amyotrophic lateral sclerosis. Brain, 131(6), 1540–1550.
  18. Ziemann, U. (2020). I-waves in motor cortex revisited. Experimental Brain Research, 238(7–8), 1601–1610.
Related Posts

Vishee Magneuro: จุดแข็งด้านการหาค่า Motor Evoked Potential (MEP) ที่ง่ายและแม่นยำ

พฤศจิกายน 16, 2026
MEP คือคลื่นไฟฟ้ากล้ามเนื้อเล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นหลังกระตุ้นสมองด้วย TMS ดูเหมือนเป็นตัวเลขง่าย ๆ แต่เบื้องหลังคือการทำงานของเซลล์ประสาทหลายชั้นทั้งในเปลือกสมองและไขสันหลัง บทความนี้พาไปเข้าใจว่า MEP เกิดขึ้นได้อย่างไร ทำไมจึงแปรปรวน และจะแปลผลอย่างไรให้ถูกต้องทั้งในงานวิจัยและคลินิก

Astar Academy : Low Frequency Magnetic Field Therapy

พฤศจิกายน 11, 2026
สนามแม่เหล็กความถี่ต่ำเป็นหนึ่งในเครื่องมือทางกายภาพบำบัดที่ "มองไม่เห็นและไม่รู้สึก" แต่ผ่านทะลุเนื้อเยื่อได้ทั้งส่วนของร่างกายโดยไม่เกิดความร้อน บทความนี้พาผู้อ่านไล่เรียงตั้งแต่ทฤษฎีพื้นฐาน กลไกระดับเซลล์ ข้อบ่งชี้และข้อห้าม ลักษณะเครื่องมือ พารามิเตอร์ทางเทคนิค ไปจนถึงการทบทวนงานวิจัยและเคล็ดลับการใช้งานจริง ซึ่งเป็นหัวข้อเดียวกับที่จะบรรยายใน Webinar ของ ASTAR Academy โดย Prof. Jakub Taradaj, PhD และ Sabina Dziedzic, MSc ในวันที่ 26 พฤศจิกายนนี้

รับสมัครผู้แทนขาย เครื่องมือกายภาพบำบัด

พฤศจิกายน 2, 2026
ร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการนำเทคโนโลยีกายภาพบำบัดและเวชศาสตร์ฟื้นฟูระดับโลกไปสู่โรงพยาบาลและคลินิกทั่วประเทศ บริษัท ประภัสสร เอ็นจิเนียริ่ง ซัพพลาย จำกัด เปิดรับผู้แทนขายเครื่องมือแพทย์ที่จบปริญญาตรีเทคนิคการแพทย์ วิศวกรรมชีวการแพทย์ หรือกายภาพบำบัด ยินดีรับผู้สำเร็จการศึกษาใหม่